Martin Hillenga

achterwaarts bewegend – drogend daar het opwaarts regent

Ooijevaar

‘Politiek dier’ is een gevleugeld begrip dat we danken aan de filosoof Aristoteles. Maar dieren zijn op hun beurt niet politiek geëngageerd. Anders hadden we wel een Partij van de Dieren, cop animals en de hond Maurice gehad.

Toch stuitte ik op een aardige zinsnede in de Leeuwarder Courant van 6 januari 1753, die erop leek te wijzen dat staatsinrichting en ornithologie ooit in elkaars verlengde lagen. In de bewuste krant wordt verslag gedaan vanuit de Marokkaanse koningsstad Fez. De schrijver laat onder meer weten:

‘Daar vind men een groot getal Oijevaren , het welke vernietigd het vooroordeel van het gemeen, als of de Oijevaren zig nergens dan in de Republyken ophielden. Deze Vogelen zyn er gemeen, ze nestelen op de Huizen, en er is geen Land dat minder na een Republyk gelykt als dat van Fez.’

Marrakech

Ooievaarsnest op de stadsmuur van (koningsstad) Marrakech, december 2012.

Van de opvatting dat ooievaars hun broedgedrag lieten bepalen door de staatsvorm – en daarbij kennelijk republieken verkozen boven keizer- en koninkrijken – had ik nog nooit gehoord. Geïntrigeerd zocht ik daarom verder in achttiende-eeuwse bronnen, en stuitte daarbij op een tweede vermelding. In het standaardwerk Nederlandsche Vogelen, in vijf delen verschenen van 1770 tot 1829, schrijft Martinus Houttuyn over de ooievaar:

‘Eenigen hebben opgemerkt, dat hy den grond van vrye Gemeenebesten verkiest boven dien van Koningryken’.

174b

Gravure uit ‘Nederlandsche vogelen’. Het tweede deel verscheen in 1789, het jaar van de Franse revolutie. Collectie Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.

Een verklaring voor het bijgeloof geeft Houttuyn  helaas niet. Een verdere zoektocht leverde die vooralsnog ook niet op. Wel vond ik nog een aantal verwijzingen naar de vermeende republikeinse geaardheid van de ooievaar.

RP-P-OB-77.642

Collectie Rijksmuseum, Amsterdam.

Op deze Engelse spotprent uit 1806 stuurt Napoleon zijn broer Lodewijk Napoleon in de vorm van een gekroonde ooievaar naar Nederland als ‘supreme chief of our Republic’.

De_Ooievaar_1845

En de republikeinsgezinde journalist Eillert Meeter (1818-1862), afkomstig uit Oude Pekela, koos De Ooijevaar als naam voor het door hem vanaf 1844 uitgegeven revolutionaire krantje. Met regelmaat waren daarin ontboezeming uit en over hofkringen te lezen, zoals in de aflevering van 2 maart 1845 over een bal georganiseerd door de kroonprins, de latere koning Willem III:

‘Op den 26 Febr. vond alhier het bal costumé plaats, door den prins van Oranje verordend. Hetzelve werd vereerd door de tegenwoordigheid van den koning en de koningin, prins en prinses [sic] Frederik, prins Alexander, het corps diplomatique, de hooge staatsbeambten en 550 genoodigden ongeveer waren aanwezig, en de pracht die deze over het algemeen ten toon spreidden, moet schier alle beschrijving te boven gaan. Men vond er, wier costuum tusschen de 1000 en 2000 gulden had gekost. Onderscheidene personaadjes, genomen uit verschillende tijdvakken der geschiedenis, werden gerepresenteerd; de prins van Oranje kwam eerst tevoorschijn als Lodewijk XV, later als Lodewijk XIII. (…) Lodewijk XIII was de zwakste der vorsten en regeerde, onder Richelieu, slechts in naam; Lodewijk XV voltooide den weg, dien zijn voorganger, de regent, had ontgonnen, de weg, die Lodewijk XVI op het schavot voerde en hem zijn leven onder de guillottine deed verliezen. God weet, welke overeenkomst de toekomst in dit opzigt nog eens hier te lande zal opleveren!’

Meeter verdween in 1845 van het toneel – en daarmee ook De Ooijevaar – omdat hij zich met een jaargeld van koning Willem II in Antwerpen vestigde. Waarschijnlijk chanteerde de journalist de vorst met diens homo- of biseksuele geaardheid.

19RITUELEN

Pas aan het begin van de vorige eeuw duikt de ooievaar weer op, nu in de kringen van het Oranjehuis. De vogel speelde in 1909 een prominente rol in de aanloop naar de geboorte van een nieuw prinsesje, Juliana, waarmee de toekomst van de monarchie was veilig gesteld. Daarmee was ook definitief de traditie geboren van de ooievaar als hét symbool van nieuw leven.

Dat de vrouwelijke vorstinnen de herinnering aan koning Willem III – bijgenaamd ‘Koning Gorilla’ — wisten te verdringen en voor de monarchie een breed draagvlak creëerden, vermeld ik tot slot alleen omdat het vertrekpunt ‘politiek dier’ was.

koning gorilla

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht was geplaatst op januari 18, 2013 door in Geschiedenis, Uncategorized en getagd als , , , , .

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 251 andere volgers

Advertenties

Archief

Twitter Updates

%d bloggers liken dit: