Martin Hillenga

achterwaarts bewegend – drogend daar het opwaarts regent

Odinneboom, Odinneboom, wat zijn uw takken…

Feestdagen lijken de aanleiding bij uitstek om de oude Germanen weer eens van stal te halen. Kerst zou bijvoorbeeld oorspronkelijk het aloude Germaanse midwinter- of joelfeest zijn, later voorzien van een christelijke (winter)jas. Vuurwerk en midwinterhoorn: manieren van de oude Germanen om geesten te verdrijven. Pasen zou terug gaan op de verering van de oud-Germaanse godin Ostara. Paasvuren? Ze werden door de oude Germanen aangestoken om winterse demonen te verjagen. Enzovoort, enzovoort…

Voor de duidelijkheid, dit stukje gaat dus over de oude Germanen. Het wordt nu ook wel duidelijk wat hen uiteindelijk de das heeft omgedaan. Te veel vrije dagen.

Het zien van continuïteit tussen eigentijdse gebruiken en die uit de voorchristelijke tijd stoelt op een uiterst wankele basis. Van de Germanen weten we helemaal niet zo gek veel. Toch schijnt er in heel wat populaire historische en folkloristische literatuur behoorlijk veel licht op deze duistere tijd.

Ostara_by_Johannes_Gehrts

De Germaanse godin Ostara is een 19de-eeuwse ‘creatie’ van Jacob Grimm, zonder betrouwbare historische basis. Illustratie uit: ‘Walhall: Germanische Götter- und Heldensagen. Für Alt und Jung am deutschen Herd’ (1901).

Allereerst hebben ‘de Germanen’ niet bestaan. Het begrip wordt door Romeinse schrijvers gebruikt om bepaalde volkeren en stammen in Noordwest-Europa aan te duiden. We zijn niet eens zeker of het wel om stammen ging, of dat deze term werd gebruikt vanuit de Romeinse belevingswereld.

Ook hebben we uit een latere periode – de hoge en late middeleeuwen –  wat bronnen. Maar daarin is bij tijden onduidelijk wat literaire formuleringen zijn, of juist op werkelijkheid stoelt, zoals geldt voor de in de dertiende eeuw geschreven IJslandse Edda. Daaruit volgt nog: de overgeleverde teksten hebben een begrensde geografisch geldigheid.

Ancient Germans

In zo’n doosje zitten 48 Oude Germanen. Geen wonder dat ze boos worden als je ze loslaat.

Germanen – van een Germaans taalgebied kan wel worden gesproken – schreven in runen. Dat betreft vooral praktische, administratieve zaken. De overgeleverde fragmenten zijn schaars, en soms moeilijk te duiden. Uit Groningen hebben we bijvoorbeeld het runenhoutje van Westeremden, een zegenwens voor het heem van Wimoed op de wierde van Westeremden. Het stokje daterend uit de zevende-negende eeuw. Maar of Wimoed in zijn boerderijtje een kerstboom had staan, of met Pasen vrolijk eitjes zat te verven met Ostara? We worden dit uit het opschrift niet gewaar.

runenhoutje-600-breed

Het runenhoutje van Westeremden, tegenwoordig bewaard in het Groninger Museum.

Vorige generaties  (romantische) schrijvers grepen graag terug op het oudste verleden om door vermeende continuïteit het eigene te benadrukken, misschien wel om te verheerlijken ‘wat het volk bewaard heeft’. Zo stelt K. Ter Laan in zijn Groninger Volksleven (1961) dat kerstmis ‘de dag van het oud-Germaanse Joelfeest’ was, ‘het feest van de wedergeboorte van het licht bij de winterzonnewende.’ In het verlengde daarvan maakt hij een opmerking over het Gronings:

‘Nog op het einde van de 19e eeuw kende de Groninger volkstaal het woord Kerstfeest of Kerstmis niet; men sprak nog altijd van Midwinter.’

Zo worden de oude Germanen ingezet voor cultuurpolitieke doeleinden, een kunst die de nieuwe Germanen overigens wisten te perfectioneren.

Veel gebruiken zijn in hun huidige vorm dus beduidend jonger dan vaak wordt (over)geschreven. Maar toch heeft onze cultuur een aantal Germaanse elementen weten te bewaren. Eerstens is dat de fiets.  Het ontwerp daarvan is geënt op het Germaanse zonnewiel, symbool voor Donar, de opperste goddelijke macht. Niet voor niets is de kerstboom op de Vismarkt versierd middels oude fietsen. Als u goed kijkt, blijken bepaalde merken hierin oververtegenwoordigd: de Germaan, Batavus en natuurlijk de geëigende Gruno.

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Foto: Harry Perton

In de vorige alinea zitten trouwens vier Germanismen, als u dat überhaupt al was opgevallen. Om er een zesde aan toe te voegen, wens ik u een begeesterd 2013, dus wees voorzichtig met vuurwerk.

Deze column verscheen – in licht gewijzigde vorm –  in Stad & Lande. Cultuurhistorisch tijdschrift voor Groningen, december 2012. Als u lid wordt, krijgt u het vier maal per jaar in de brievenbus. Oude Germanen ontvangen op hun abonnement 65+-korting.

Advertenties

4 reacties op “Odinneboom, Odinneboom, wat zijn uw takken…

  1. Bob Poppen
    december 19, 2012

    “We worden we uit dit opschrift niet gewaar.”
    Het eerste “We” moet waarschijnlijk “Dat” zijn.
    Ik had het al gelezen in Stad en Lande, maar nu opnieuw ervan genoten.

    • Martin Hillenga
      december 19, 2012

      Dank, ik heb het stilzwijgend aangepast (weer eens haastige spoed etc…) Nog gefeliciteerd met De Prijs!

  2. Aike van der Ploeg (@AikeP)
    december 19, 2012

    Natuurlijk bestonden de Germanen wel, ze stonden met foto en al in mijn geschiedenisboeken op de lagere school! Jammergenoeg worden onze oude Germaanse gebruiken niet goed meer doorgegeven. John en Dorothy Keur schreven er in 1954 ook al niet meer over, terwijl de inwoners van Anderen, in het vorige millenium, nog zó dicht tegen tegen onze Germaanse voorouders aan zaten, eigenlijk gewoon Germanen waren. Maar waarschijnlijk vond “Dominie from Eext” het niet goed dat Andersen hun gebruiken, ook al waren ze zo deeply rooted, nog uitdroegen …

    • Martin Hillenga
      december 19, 2012

      De studie van Keur & Keur kende ik niet (wat niet vreemd is want ik ken heel veel niet), dus dank voor de attendering. Ik zet het boek op mijn lijstje voor de Midwintervakantie.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 251 andere volgers

Advertenties

Archief

Twitter Updates

%d bloggers liken dit: